AL-GHAZALI, IBN ‘ARABI, DAN RUMI
Tiga Pilar Tasawuf Teosofis Islam
DOI:
https://doi.org/10.59166/el-adabi.v5i1.563Kata Kunci:
Theosophical Sufism, Wahdat Al-Wujud, Spiritual Integration, Divine LoveAbstrak
Theosophical Sufism represents one of the most significant syntheses in Islamic intellectual history, integrating mystical-orthodox dimensions with philosophical-rational approaches. However, no comprehensive study has positioned Al-Ghazali, Ibn Arabi, and Jalaluddin Rumi as an interconnected unity that collectively sustains this tradition. This article aims to identify, classify, and interpret the contributions of these three figures in an integrated manner. This study employs a qualitative approach based on library research, utilizing content analysis techniques that are historical-genealogical, conceptual-philosophical, and synthetic-integrative in nature. The findings reveal that Al-Ghazali served as the unifier of shari'ah and haqiqah, affirming that both dimensions must operate harmoniously as an inseparable religious unity. Ibn Arabi advanced this tradition by constructing a metaphysical system of wahdat al-wujud, asserting that the entire universe constitutes a gradual manifestation of one absolute existence through the process of tajalli across three levels, namely ahadiyah, wahidiyah, and tajalli syuhudi. Meanwhile, Rumi expressed the pinnacle of theosophical experience through the concept of divine love (mahabbah), traversed through zuhud, thariqah, and the sama' ritual within the Maulawiyah order. This study contributes to enriching academic discourse on theosophical Sufism as a living Islamic intellectual tradition that remains deeply relevant to the spiritual life of contemporary Muslims.
Referensi
Adnan, A. (2022). Konsep Tasawuf Menurul Al-Ghazali Dalam Kitab Minhajul Abidin. Syifa al-Qulub : Jurnal Studi Psikoterapi Sufistik, 6(2), 157–169. https://doi.org/10.15575/SAQ.V6I2.16326
Al-Ghazali. (n.d.). Ihya’ Ulumudin Hal.5. Maktabah Ahlu Al-Bayt. Diambil 1 September 2026, dari https://ablibrary.net/book_content/b/2468/6?
As’ad, M. (2016). Pengaruh Neosufisme Terhadap Perkembangan Tasawuf dan Tarekat Baru. MIQOT: Jurnal Ilmu-ilmu Keislaman, 36(1), 38–55. https://doi.org/10.30821/miqot.v36i1.107
Asmaran, A. (2020). Kontribusi Imam Al-Ghazali Terhadap Eksistensi Tasawuf. Al-Banjari : Jurnal Ilmiah Ilmu-Ilmu Keislaman, 19(1), 15. https://doi.org/10.18592/al-banjari.v19i1.3818
Aswadi, A. (2016). Kontribusi Sintesism Tasawuf-Teosofis Al-Ghazali Terhadap Kontruksi Tasawuf Sunni. Jurnal Theologia, 24(2), 99–114. https://doi.org/10.21580/teo.2013.24.2.329
Bakir, M. (2019). Relasi Syari’at dan Hakikat Perspektif Al-Ghazālī. Kaca (Karunia Cahaya Allah): Jurnal Dialogis Ilmu Ushuluddin, 9(2), 98–139. https://doi.org/10.36781/kaca.v9i2.3033
Chudzaifah, I., Muhyiddin, M., & Hikmah, A. N. (2022). Konsep Ketuhanan Perspektif Ibn Arabi. TASAMUH: Jurnal Studi Islam, 14(1), 155–170. https://doi.org/10.47945/tasamuh.v14i1.594
Dewi Nur Asiyah. (2022). Pandangan Ibn Al-Arabi Mengenai Wahdat Al-Wujud dan Konsep Kebahagiaan. Spiritualita, 5(2), 73–82. https://doi.org/10.30762/spiritualita.v5i2.844
Hadi, A. (2022). Pemikiran Tasawuf Imam Al-Gazali Tahun 2019. Prosiding Penelitian Dosen UNISKA MAB, 1(1), 1–16. https://doi.org/10.31602/PPDU.V0I1.8309
Hidayat, Y. F. (2024). The Concept of Wahdat al-Wujud Ibn ’Arabi’s Thought and its Relevance in Sufism. Journal of Noesantara Islamic Studies, 1(6), 325–334. https://doi.org/10.70177/jnis.v1i6.1306
Ibnu Arabi. (n.d.). Alfutuhat al-Makkkiyyah. Diambil 1 September 2026, dari https://www.ibnalarabi.com/futuhat/pages.php?id=1732&
Khamid. (2014). Wahdat Al Wujud Dan Insan Kamil Menurut Ibnu Al Arabi ( Kajian Tasawuf Modern). Studi Al-Quran, 10(1), 100–108. https://journal.unj.ac.id/unj/index.php/jsq/article/view/4422
Kusnadi, M. F., & Hambali, R. Y. A. (2023). Filsafat Cinta Jalaluddin Rumi dalam Upaya Mencegah Paham Radikalisme di Indonesia. Gunung Jati Confrenss series, 19(4), 709–716. https://conferences.uinsgd.ac.id/index.php/gdcs/article/view/1550
Masitoh, D., & Nisa, K. (2024). Orientasi tasawuf jalaludin rumi dalam konsep mahabbah ilallah. Jipkis, 4(3), 258–264. https://doi.org/https://doi.org/10.55883/jipkis.v4i3.142
Matroni, Arif, M., & Aminudin. (2024). Philosophy and Local Wisdom Journal ( PILLOW ). Pillow, 02(2), 157–168. https://ejournal.iaingorontalo.ac.id/index.php/philosophy/article/view/1803
Nafiudin, M. A. (2024). Konstruksi Cinta Ilahi Jalaluddin Rumi. Jurnal Ilmiah Spiritualis: Jurnal Pemikiran Islam dan Tasawuf, 10(1), 1–19. https://doi.org/10.53429/spiritualis.v10i1.864
Nurrochmat, M. A., & Zaenudin, Z. (2022). Nilai-Nilai Pendidikan Multikultural Menurut Jalaluddin Rumi. Journal Islamic Pedagogia, 2(2), 88–99. https://doi.org/10.31943/pedagogia.v2i2.82
Octafany, A. (2021). Konsep Mahabbah Jalaluddin Rumi. Refleksi Jurnal Filsafat dan Pemikiran Islam, 20(2), 215–231. https://doi.org/10.14421/ref.v20i2.2053
Ridwan, R. H. (2023). Perjalanan Mitisisme Ibnu ’Arabi: Menjumpai Wahdat Al-Wujud Melalui Tasawuf Falsafi. Spiritualis, 9(2), 215–232. https://doi.org/https://doi.org/10.53429/spiritualis.v9i2.691
Rofi’ie, A. H. (2013). Wahdat Al-Wujud Dalam Pemikirab Ibnu Arabi. ULUL ALBAB Jurnal Studi Islam, 10(2), 131–141. https://doi.org/10.18860/ua.v0i0.2406
Sabila, N. A. (2020). Integrasi Aqidah Dan Akhlak (Telaah Atas Pemikiran Al-Ghazali). NALAR: Jurnal Peradaban dan Pemikiran Islam, 3(2), 74–83. https://doi.org/10.23971/njppi.v3i2.1211
Saputra, T., & Wahid, A. (2023). Al-Ghazali dan Pemikirannya Tentang Pendidikan Tasawuf. ILJ: Islamic Learning Journal, 1(4), 935–954. https://doi.org/10.54437/iljjislamiclearningjournal.v1i4.1206
Sumbulah, U. (2016). Ibn Arabi’s Thought on Waḥdat Al-Wujud and its Relevance to Religious Diversity. Ulumuna, 20(1), 29–50. https://doi.org/10.20414/ujis.v20i1.793
Supriadin, I. (2022). Al-Ghazali : Rekonsiliasi Syariat Dan Tasawuf. At-Tuhfah, 11(1), 49–67. https://doi.org/https://doi.org/10.32665/attuhfah.v11i1.663
Suwar, A., & Endayani, T. (2021). The Relevance Of Jalaluddin Rumi's Sufism Education Concept To Character Education In The Digital Era. Jurnal Sosial Humaniora Sigli, 4(1), 66-76.
Uddin, M. L. (2015). Hirarki Syariat dan Hakikat dalam Kajian Tasawuf. Islamic Review, 4(2), 251–172. https://doi.org/https://doi.org/10.35878/islamicreview.v4i2.103
Wahyudi, W. (2018). Analisis Konsep Ta’wil Ibn ‘Arabi Terhadap Ayat Al-Qur’an. Jurnal Ilmiah Ilmu Ushuluddin, 17(2), 137. https://doi.org/10.18592/jiu.v17i2.2273
Zakiyah, & Saepudin. (2025). Reimagining Mahabbah In Islam: Al-Ghazali and Jalaluddin Rumi In Comprative Perspektive. Jurnal Ilmiah Mahasiswa Raushan Fikr, 14(2), 500–510. https://doi.org/10.24090/jimrf.v14i2.14876



